Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK), belgelendirme ve muayene hizmetleriniyürütecek yurt içi ve yurt dışındaki kuruluşları akredite etmek, bu kuruluşların belirlenenulusal ve uluslararası standartlara göre faaliyetlerde bulunmalarını ve bu suretle ürün/hizmet,sistem, personel ve laboratuvar belgelerinin ulusal ve uluslararası alanda kabulünü teminetmek amacıyla kurulmuştur. Akreditasyon; uygunluk değerlendirmesi kuruluşlarının yeterliliklerinin onaylanmasıdır. Bu tanımda yer alan uygunluk değerlendirmesi kuruluşları ile ifade edilmek istenen ise; ürünlerin veya hizmetlerin, talep edilen şartlara uygunluğunu göstermek amacıyla yapılan deney, analiz, muayene, kalibrasyon ve belgelendirme işleriniyerine getiren kuruluşlardır.

TÜRKAK’ın gerçekleştirdiği akreditasyon işlemleri uluslararası standardlar esas alınarak gerçekleştirilmektedir. Bu standardlar;

Laboratuvar hizmeti veren kuruluşlar için : TS EN ISO/IEC 17025,

Kalite Yönetim Sistemi Belgelendirmesi yapan kuruluşlar için : TS EN 45012,

Çevre Yönetim Sistemi Belgelendirmesi yapan kuruluşlar için : ISO/GUIDE 66,

Ürün Belgelendirme Kuruluşları için : TS EN 45011,

Muayene kuruluşları için : TS EN 45004,

Personel Belgelendirme Kuruluşları için : TS EN 45013’tür.

Yakın bir dönem öncesine kadar deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının akreditasyonuiçin EN 45001 Avrupa Birliği Standardı kullanılmaktaydı. Bugün itibariyle, deney vekalibrasyon laboratuvarlarının akreditasyonu için TÜRKAK tarafından kullanılan temeldoküman, TSE EN ISO/IEC 17025 no’lu uluslararası standartdır. Ülkemizde, gıda analizlaboratuvarlarının akreditasyonun da da laboratuvar akreditasyonu için kullanılan kriterler kullanılmakta ve aynı süreç işletilmektedir.

Avrupa Birliği (AB)’ne üye ülkelerde, AB’nin 93/99/EEC sayılı direktifine göre; gıda ürünlerinin resmi kontrolünde görev alan laboratuvarların EN 45001 (2000 yılından itibarenISO/IEC 17025 Standardı) ve EN 45003 standardlarına göre yeterli olması mecburiyeti getirilmiştir. Diğer bir ifade ile bu tür laboratuvarlar akredite olabilmek için gerekenstandardların şartlarını sağlamak mecburiyetindedir. Bu bakımdan AB üyesi ülkelerinakreditasyon sistemlerinin, resmi kontrol görevini yapan gıda laboratuvarlarını akredite etmekşeklinde bir görevi de dolaylı olarak ortaya çıkmaktadır.

Ülkemizde, gıda laboratuvarların akreditasyonu da gönüllülük esasına dayanmakta olup, bir laboratuvar TSE EN ISO/IEC 17025 standardına uygunluğu sağlamaklaakreditasyona hazır hale gelmektedir. Ancak, bu standarda ilave olarak laboratuvarların çalışma sahasıyla ilgili ek kriterleri içeren dokümanların da gerektiğinde kullanılmasısözkonusudur. TSE EN ISO/IEC 17025 Standardı sadece genel esasları, genel yaklaşımları, politikaları ve teknik yeterlilik bakımından alınması gerekli tedbirleri ortaya koymaktadır. Spesifik uygulamalar için, ek kriterleri ihtiva eden dokümanlar hazırlanmıştır. Ek kriterler Avrupa Akreditasyon İşbirliği Programı (EA) tarafından, laboratuvarların çalışma alanlarına göre ayrı ayrı hazırlanmıştır.

EA’nın oluşturduğu yukarıda bahsedilen standart ve ek kriterleri ihtiva edendokümanları, laboratuvarların bünyelerine ne şekilde uygulayacakları hususunda EAtarafından rehber dokümanlar hazırlanmış ve tarafların kullanımına sunulmuştur. Laboratuvar akreditasyonu ile ilgilenen tarafların akreditasyona hazırlık sürecinde bunlardan istifadeetmesi mutlak surette tavsiye edilmektedir.

Başvuru yapan deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının akreditasyon denetiminden önce getirmesi gereken belgelerin tam olması koşuluyla akreditasyon denetimi çalışmalarına başlanır. Laboratuvar tarafından TÜRKAK’a gönderilen evrakların denetim ekibi tarafındanincelenmesinin ardından denetim ekibi yerinde denetim yapmak için laboratuvara gider.Denetimin bitiminden sonra, denetçi heyetinin hazırlamış olduğu rapor TÜRKAK yönetimkuruluna sunulur ve yönetim kurulu kararı laboratuvara bildirilerek akreditasyon çalışmasısonlandırılır.

Akreditasyon talebini müteakip, dosya incelemesi ve arkasından talep sahibiyle birlikte bilgi alışverişi yapılması bir aylık zaman dilimini kapsamaktadır. Bu işlemleri müteakipbaşvuru sahibinin müracaat dokümanları tamamlanmışsa denetim için sözleşme yapmanoktasına gelinmektedir. Sürecin bu tarzda işlemesi sebebiyle kabul edilen müracaatların sonuçlandırılması en az 5-6 aylık bir zamana ihtiyaç göstermektedir.

Bilindiği üzere; laboratuvarların ana fonksiyonu, bir ürün grubundan laboratuvar veyabağımsız bir birim tarafından usulüne uygun alınmış numunelerin hazırlık işlemindengeçirilerek, istenilen kalite ve güvenlik kriterlerini karşılayıp karşılamadığı hususunda deneyve analizini yapmaktır. Uluslararası camiada daha ziyade, piyasa için rutin kontrol, analiz ve deney işlemlerini, çalışma konusu yapan laboratuvarlar akreditasyona konu olarak ele alınmaktadır. Dünya Ticaret Örgütü üye ülkelerden, uygunluk değerlendirmesi işlemlerinin güvence altına alınmasını, teknik yeterliliklerinin ve şeffaflıklarının sağlanmasınıistemektedir. Uygunluk değerlendirmesi işlemlerini güvence altına alacak olan ana enstrüman ise akreditasyon çalışmalarıdır.

Laboratuvarlar akredite olabilmek için birçok prosedürü yerine getirmekdurumundadır. Bu konular TSE EN ISO/IEC 17025 no’lu standartta geniş bir şekildeaçıklanmış olup, bunlar ana başlıklar halinde ele alındığında aşağıda yer alan hususlar dikkati çekmektedir:

-Kapasite
-Sorumluluk Bilinci
-Bilimsel Metotlar
-Sonuçların Objektifliği
-Yapılan çalışmaların tarafsızlığı
-Ölçümlerin İzlenebilirliği
-Deneylerin Tekrarlanabilirliği
-Yapılan Çalışmaların Şeffaflığı

Bu sekiz prensip standardın bütün şartlarını karşılamayabilir, fakat laboratuvarların standardın her bir şartının arkasında kalan genel sebepleri anlamasına yardımcı olacak derecede kapsamlıdır. Bu prensipleri dikkate alarak ISO/IEC 17025 standardının maddeleri incelenirse laboratuvarlar,

-Dokümante edilmiş bir kalite yönetim sistemi kurmalı ve işletmelidirler.
-Tecrübeli ve konusunda yeterli eğitime sahip uzman personel istihdam etmelidir.
-Teçhizatta ve çevre şartlarında uygunluğu temin etmelidir. Laboratuvarlar, piyasa taleplerini ve isteklerini yerine getirebilecek düzeyde teçhizat ile çalışmalıdır. Laboratuvarın teknik yeterlilik açısından elli teknolojik seviyenin altında olmaması gerekmektedir.
-Laboratuvarın deney ve analiz metotlarının geçerliliği, tekniğine uygun bir dizi tetkik vegözlemle tespit edilmiş olmalıdır.
-Kullanılan teçhizatla ilgili kalibrasyon gerekleri yerine getirilmelidir.
-Deney,analiz ve ölçüm çalışmalarının sonuçlarına giren, belirsizliklerin tahmini büyüklüğü,istatiksel yaklaşımlar ve matematiksel modeller kurmak şeklinde bilimsel metotlarla hesaplanmalıdır.
-Laboratuvarın sahip olduğu deney ve analiz teçhizatının koruyucu ve önleyici bakım sistemidokümante edilmeli ve uygulamasının yapıldığı ispat edilmelidir. Numune alma, işaretleme ve muhafazası konularında sahip olunan sistem de dokümante edilerek, ürünlerin niteliğine göre koruyucu önlemler alınmalıdır. Laboratuvar, iç kalite kontrol amacıyla bir program dahilinde referans malzemelere müracaat etmelidir.Bunun için de, yeterli tespit ve nitelikte referans malzemeleri düzenli ve usulüne uygun olarak kullanmalı, ayrıca bu malzemelerin güvenilirlikleri de ispat edilebilmelidir.
-Son olarak deney raporları ve kalibrasyon sertifikaları detaylı ve net ifadelerle hazırlanmalıdır.

Herhangi bir laboratuvarın, akredite olduğu konularda vermiş olduğu deney raporu vesertifikalar ile, akredite olmadan önce verdiği deney raporu ve sertifikalar arasında saygınlık ve güvenilirlik açısından büyük farklılıklar vardır. Akredite laboratuvarların müşterileri; deney raporu ve kalibrasyon sertifikası talep eden kuruluş ve işletmeler, muayene kuruluşları, ürün belgelendirme kuruluşları ile belli ölçüm cihazlarının kalibrasyonunu istemekdurumunda olan sınai kuruluşlar ve laboratuvarlar olabilir.

TS EN ISO/IEC 17025 Standardı deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının yeterliliği için genel spesifikasyonların yanısıra bir laboratuvarın teknik açıdan doğru ve güvenilir sonuçlar üretme kabiliyetini ve teknik yeterliliğini de ele almaktadır.Laboratuvar yeterliliğiningöstergesi olarak uluslararası düzeyde tek bir standardın kullanılmaya başlanması yoluyladünyanın herhangi bir yerinde faaliyet gösteren deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının birbirleriyle aynı seviyede rekabet etmesi amaçlanmaktadır. Dolayısıyla, bu standarda uygunolarak çalışan bir laboratuvarın düzenlediği deney raporu veya kalibrasyon sertifikasıyurtdışında da tanınabilmektedir. Ürünlerin ihraç edildiği ülkelerde yeniden teste tabitutulması gereğinin azaltılması veya sıfıra indirilmesi hem zaman hem de masrafların azaltılmış olması sebebiyle üretici açısından çok yararlı olacaktır. Bu durum ISO/IEC 17025 standardına göre akredite olan bir laboratuvara, düzenlediği kalibrasyon sertifikalarının veyadeney raporlarının uluslararası geçerliliği olması sebebiyle daha geniş bir pazar diğer bir deyişle daha geniş bir müşteri kitlesi sağlamaktadır.

Bugün için TÜRKAK laboratuvar akreditasyonunda deney/analiz metodları üzerindenhizmet vermektedir. Laboratuvar akredite olduğu bir metodta herhangi bir değişiklik yapamamaktadır. Esnek akreditasyonda laboratuvar akredite deney metodunda, müşterininihtiyacına veya deney metodunun güncellik durumuna göre optimizasyon yapabilmektedir.Yine aynı şekilde akredite deney metodları kapsamında ek deney metodlarıgeliştirebilmektedir. Avrupa Birliğinde esnek akreditasyon uygulayan akreditasyonkuruluşları mevcuttur. Ülkemizde de esnek akreditasyon mümkün olmakla beraber, TÜRKAKbu konuda en erken iki yıl içerisinde hazırlıklarını tamamlayıp uygulama başlatabilir.

Öte yandan; akreditasyon işleminin sağlıklı olması, denetimin etkinliği ve uluslararası kabul görmüş akreditasyon karakteristiklerinin varlığı için en önemli hususlardan bir diğeri de, şüphesiz yeterli sayıda ve yetkin denetçi potansiyeline sahip olmaktır. Denetçinin teknik yeterliliği ve iletişim becerisi denetleme sürecine ve bu sürecin sonuçlarına doğrudan yansımaktadır. Bu itibarla denetçinin sahip olduğu uygun nitelikler ve bu niteliklerin eğitimyoluyla daha da yetkinleştirilmesi, akreditasyon sistemlerinin yerine getirmesi istenen şartlararasında önemli bir yere sahiptir. Bu bağlamda, TÜRKAK akreditasyon denetimlerini gerçekleştirmek üzere bugün itibariyle 61 kişiden oluşan TS EN ISO/IEC 17025 StandardıDenetçisi ile laboratuvar akreditasyon çalışmalarını sürdürmektedir. Bunun dışında Kurumunhizmet verdiği akreditasyon alanları ile ilgili olarak 22 kişilik Teknik Uzman desteği söz konusudur. TÜRKAK, hali hazırda Avrupa Akreditasyon Birliği kriterlerine uygun, yeterli sayı ve nitelikte Denetçi/Teknik Uzman havuzunun oluşturulması çalışmalarını sürdürmektedir.

Gerek gıda analiz laboratuvarları gerekse diğer deney ve kalibrasyonlaboratuvarlarının akreditasyonunda süreci uzatan güçlüklerin başında TS EN ISO/IEC 17025Standardının istediği teknik şartların laboratuvarlar tarafından tam olarak anlaşılamamasının geldiği düşünülmektedir. Bununla kastedilen laboratuvarların faaliyetlerini yerine getirirken izlenebilirlik, yeterlilik deneyleri, iç kalite kontrolu, ölçüm belirsizlikleri alanlarında sistemlerini kurarak gerekli dokümantasyonu sağlayamadıkları görülmektedir. Örneğin Türkiye’de yeterli sayıda “Yeterlilik Deneyi” organizasyonu yapabilecek kuruluşolmadığından, laboratuvarlar daha çok yurtdışında bu tip hizmetleri veren kuruluşlarayönelmektedir. Bunun yanında bazı laboratuvarlar kendileri ile aynı alanda çalışan laboratuvarlar ile biraraya gelip karşılaştırma ölçümleri yapmaktadırlar. Fakat bu tip organizasyonlara çok kısıtlı sayıda katılımcı olduğundan laboratuvarların durumlarını tamolarak görmeleri mümkün olmamaktadır. Laboratuvarlar bu alandaki çalışmalara gönüllüolarak katıldıkları takdirde bir yandan kullandıkları analiz metodlarının mevcut durumunu görebilecekleri gibi, geliştirmeleri gereken noktaları da açıklıkla tespit edebileceklerdir.

Öte yandan standardın iç kalite kontrolüne ilişkin bölümünün laboratuvarlar tarafındanzaman zaman doğru yorumlanmadığı görülmektedir. Misal vermek gerekirse,laboratuvarlardan bazıları, iç kalite kontrollarını yapabilecekleri kontrol şemalarınıkullanmamaktadırlar. Bu durum, laboratuvarın yapmış olduğu ölçümleri kontrol altında tutma şansını elinden almaktadır. Aynı şekilde standardın ölçüm belirsizliği ile ilgili maddesinin laboratuvar tarafından iyi irdelenmesi gerekmektedir. Yapılan ölçüm belirsizliği çalışmalarına ilişkin kayıtların tüm ölçüm belirsizliği faktörlerini içerecek şekilde dokümante edilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde beyan edilen ölçüm belirsizliği değerlerinin durumu tam olarakyansıtması mümkün değildir. Ölçüm belirsizliklerinin her deney metodu için ayrı ayrıhesaplanarak kayıt altına alınması gereklidir. Laboratuvarların bu konuda çalışan personelininkalifiye edilerek bu çalışmaları yerine getirmesi beklenmektedir.

TÜRKAK çalışmalarını akredite analiz ve kalibrasyon laboratuvarlarının sayısınıarttırmak yönündesürdürmektedir. Gerçekleştirilen akreditasyonların uluslararasıtanınabilirliğini sağlamak üzere, Avrupa Akreditasyon Birliği (EA) ile “Karşılıklı TanımaAnlaşması” (MLA) imzalanması yönünde girişimlerimiz sürdürülmekte olup, 2005 yılı içindeen az bir alanda “Karşılıklı Tanıma Anlaşması” imzalanabileceği düşünülmektedir. Gerek verdiğimiz hizmetlerin yeterliliğini sağlamak ve gerekse uluslararası alanda kabulümüzüntemini için, faaliyetlerimiz ve yapılanmamız akreditasyon kuruluşlarının uyması gerekli olanISO/IEC 17011 Standardı kurallarına göre yürütülmektedir.