Ishal ve nedenleri

İshal (diyare), günlük dışkılama sayısının (2-3 kezden) ve miktarının normalden (200 gram) fazla, kıvamının ise sulu olması halidir. İnfeksiyöz ya da infeksiyöz olmayan birçok nedenle ortaya çıkabilir. Sadece yenmiş/içilmiş olan aşırı yağlı yiyecekler, kavun, incir, alkol gibi besinlerin yapısına bağlı olarak, hiçbir hastalık olmaksızın gelişebileceği gibi, çok ciddi sonuçlara yol açabilecek örneğin kolera, divertiküloz, iskemik kolit, malignensi, medüller tiroid kanseri (Ca) gibi klinik tablolar da söz konusu olabilmektedir.

Fizyoloji
Başlıca akut ishal tablolarına geçmeden önce normal barsak fonksiyonlarını kısaca özetleyelim. Ağız yolu ile alınan besinlerin iletilmesi gereken bölgelere rahatça ilerleyebilmesi, ek salgı bezlerinden gelen maddelerin, enzimatik içeriklerin sisteme homojen olarak dağıtılması, ozmotik olarak ya da kimyasal tepkimeler yolu ile gereksinim duyulan maddelerin organizmaya kazandırılması için gastrointestinal sistemi (GİS) oluşturan ana kanalın sıvı, akışkan ve hareketli olması gereklidir. GİS bu nedenle birbirini izleyen sekresyon, absorbsiyon ve düzenli işleyen bir motilite yeteneğine sahiptir. Bu amaçla, normal beslenen bir erişkinde sisteme oral alım ve pankreatik, biliyer, gastrik ve intestinal sekresyonlar yolu ile günde hemen hemen 10 litre kadar sıvı kazandırılır. Ağız yolu ile alınan besine bağlı olmak üzere hipotonik ya da hipertonik haldeki duodenal içerik üst GİS boyunca gerekli sekresyon ve absorbsiyon işlemlerinden geçirilerek izotonik halde ileuma ulaştırılır ve burada suyun büyük kısmı reabsorbe edilir. Arta kalan 1 litre kadarı ise kolona geçer ve bunun da çoğunluğu emilir. Sonuçta GİS içindeki sıvının %99’u pasif olarak, bir kısmı da aktif Na+ transportu sonucunda geri emilir, arta kalan 100 ml ise dışkı içeriği olarak atılır.

İncebarsaklarda su ve elektrolitlerin absorbsiyon ve sekresyon işlemleri villus-kripta ünitesince gerçekleştirilir. Kriptalar, mukozal yüzeyin altında yer alan farklılaşmamış (indiferansiye) hücrelerden ibarettir ve normal fonksiyonları sıvı ve elektrolit sekresyonudur. Bu hücreler mukozal yüzeye, villuslara göç ederler ve yüzeye yaklaştıkça erginleşirler. Villusların genel olarak absorbsiyon ile ilgili olduklarına inanılmaktadır. Buradaki su absorbsiyonu iki mekanizma ile yapılmaktadır:

(a) Na+/Cl- ko-transport mekanizması:

Bir Na+ molekülünün ozmotik gradient ile lümen içinden mukozal hücre içine alınması sırasında suyun da pasif olarak sürüklenmesi ve vasküler sisteme kazandırılması sağlanmaktadır. Bu mekanizma siklik adenozin monofosfat (cAMP) ve siklik guanozin monofosfat (cGMP) ile inhibe edilebilmektedir. Mikroorganizma kaynaklı enterotoksinler, örneğin Vibrio cholerae kolerajen ekzotoksini ile, adenilat siklaz enzimini aktive ederek bu inhibisyon yolunu kullanır ve ishale yol açar.

(b) Na+ substrat ko-transport mekanizması:

Ortamda glukoz ya da aminoasidlerin varlığında Na+ ve doğal olarak da suyun lümenden aktif transportudur. İnfektif ajanların toksinlerinden etkilenmez ve dolayısı ile infektif-sekretuvar ishallerde kaybedilen sıvı ve elektrolitlerin replasmanında kullanılan yoldur.

Kolondaki transport mekanizmaları tam olarak aydınlatılamamıştır. İncebarsak için geçerli olan mekanizmalardan bazı farklılıkları olduğuna ve Na+ transportunun glukoz ya da aktif emilen diğer bir maddeye bağımlı olmayan bir taşıyıcı aracılığı ile yapıldığına inanılmaktadır.