Kalite tetkik tipleri üzerine bir çalışma.

Kalite Tetkik Tipleri
Hazırlayan: Hacer Karaoğlu

- Kalite Sisteminin Tetkiki
- Proses Kalitesinin Tetkiki
- Ürün KalitesininTetkiki
- Hizmet Kalitesinin Tetkiki

Kalite tetkikleri rutin tetkikler olabilecekleri gibi kuruluşun kalite sisteminde, işlem, ürün veya hizmet kalitesinde önemli değişikliğin meydana gelmesi sebebi ile veya düzeltici faaliyeti izlemek amacıyla yapılan tetkikler olabilir.
- Kalite Sisteminin Tetkiki: Kalite yönetiminin uygulanması için gerekli olan kuruluş yapısının, sorumluluk ve yetkilerin, prosedürlerin, proseslerin ve kaynakların (insan ve ekipman) incelenmesidir.
- Proses Kalitesinin Tetkiki: Proses elemanlarının, çalışanların, makina ve teçhizatın ve çevre şartlarının temelde istatistiki metodların kullanılarak incelenmesidir.
- Ürün Kalitesinin Tetkiki: Hem ürünün tanımlanan kriterlere uyup uymadığının hem de kriterlerin kullanıma uygun olup olmadığının veya ihtiyaca cevap verip vermediğinin incelenmesidir.
- Hizmet Kalitesinin Tetkiki: Hizmetin belirlenmiş veya olabilecek ihtiyaçlarını karşılama kabiliyetine dayanan özelliklerinin incelenmesidir.

A. TETKİK ÇEŞİTLERİ
ISO serisi başlangıçta müşteriler ile satıcılar arasında ( ikinci el tetkiklerle) kalite güvence sistemini sağlamaya yönelik rehber olarak kullanılmıştır. Tetkik sayılarının artmasıyla, dış firma tarafından yapılacak (üçüncü el tetkik ) tetkikler bir alternatif oluşturmuştur.
Üçüncü el ISO kaydını ortaya çıkaran en önemli unsur ise tetkiklerin çok maliyetlive çok almasıydı. Ayrıca kaynak bakımından da çok pahalıya mal olmaktaydı.
Tetkik kurumlarının kayıt işlemlerini yapmak için kullandığı yöntemler çok sıkı standartlara sahip olmalıdır. ISOÕ ya kayıt olmak için yapılan esas tetkik üçüncü el tetkiktir. Ayrıca hepsininde ayırı ayrı katkıları olduğu gözardı edilmemelidir.

Yukarıda da tarihsel çıkış noktalarıyla belirtiğimiz gibi tetkik çeşitleri ;
- Yeterlilik Tetkiki;
- Uygunluk Tetkiki:
- (İlk elden,İlk taraf) tetkik
- İkinci el (taraf) tetkiki
- Üçüncü el (taraf ) tetkiki

1.Yeterlilik Tetkiki
Yeterlilik denetimi, kalite el kitabında belirtilmiş belgeli sistemlerin ve prosedürlerin, referans standart gereklerini ne ölçüde karşıladığını saptar. Temel olarak üçüncü- parti değerlendirmeler yalnızca el kitabını denetler, buna karşılık ikinci-parti denetimler prosedürleri içerebilir.
Bu denetimler genellikle kalite sistemi dökümanlarının standart gerekleriyle karşılaştırılması yoluyla gerçekleştirilir ve her maddeye ait gerekliliklerin tanımlanmış olmasına dikkat edilir.

2. Uygunluk Tetkiki
Uygunluk denetimi, dökümante edilmiş sistemin çalışanlar tarafından ne oranda anlaşıldığını, uygulandığını ve gözlemlendiğini saptamaya yöneliktir; yani denetçe, planlanmış düzenlemeler ile bu düzenlemelerin uygulanması arasındaki uygunluğunu araştırır.

3. İç (İlk elden,İlk taraf) tetkik
Firmanın kendi çalışmalarını tetkik etmesidir. Firma içinde birkaç kişi tarafından ve tetkik edilen faaliyetten doğrudan sorumluluğu olmayan tarafsız personel tarafından yapılmalıdır.
İç tetkikin en yaygın amacı, organizasyonun üst yönetimine, kalite sisteminin beklentiler doğrultusunda çalıştığının güvencesini vermektedir.
İç tetkikler ,firma dışındakilere kalite sisteminin performansı ile ilgili güvence vermemektedir. Ancak iyi bir şekilde yapılacak olursa, diğer kalite sistem değerlendirme biçimlerininmaliyetlerini azaltır.
Tüm denetimlerin en önemlisi olan bu denetim tipi, yönetime kendi siteminin etkinliğini ve verimliliğini, saptanmış olan politikaların uygulanıp uygulanmadığını ve hangi değişikliklere ihtiyaç duyulduğu konusunda bilgi sağlar. Bütün Kalite sistemlerinin,hem içsel hem de dışsal olarak, değişime etkili biçimde yanıt verebilmesi gerekir; iç denetim bunun gerçekleşmesini sağlar.

4. İkinci el (Taraf) tetkik
Alıcının tedarikçisini tetkik etmesidir. İkinci el tetkiklerde firmanın, müşterinin beklentilerini sürekli olarak karşılayacak ürün ve hizmet düzeyini nasıl gerçekleştirdiğinin (4.a) ve bu amacı yerine getirmesindeki başarısı ölçülür.
Bu denetimde önemli olan, tetkikin profosyonelce gerçekleştirilmesi ve taşeronun kalite sistemini doğru biçimde yansıtmasıdır. Sonuçlar her iki kuruluşun geleceği açısından pahalı ve kritik olabilecek ticari karaları etkileyecektir. Bu nedenle tetkikler uygun eğitimli personelce yürütülmelidir.
Diğer önemli bir nokta da, denetlenen kalite sisteminin kendi değerleri çerçevesinde incelenmesidir. Tetkik eden şirket belirli bir sistem (örn;ISO900) kullanıyor olabilir, ama bu diğer sistemlerin daha yetersiz olduğu anlamına gelmemektedir.
Bu tür tetkikler ile müşteri organizasyonunun bir elemanı tarafından, satıcının kalite sisteminin yeterli olup olmadığı denetlenir. Bu çeşit tetkikler özellikle AT kararnameleri ile belirlenmiş olan ve bazı teknik koşulların sağlanması istenen ürünler için de uygulanabilir.

AT kararnamesi ile belirlenen ürünler;
Bu ürünlerin insan sağlığı, emniyet ve çevreyi korumaya yönelik gereksinmelerini yerine getirmeleri gerekmektedir.
- İnşaat ürünleri
- Gaz aletleri
- Kaldırma ve yükleme ekipmanı
- Tıbbi araçlar
- Dönen makinalar
- Personel koruma ekipmanı
- Basınç kapıları
- Küçük endüstriyel taşıma arçları
- Telekominikasyon terminal ekipmanı
- Oyuncaklar
Bu kararname şimdilik isteğe bağlı olarak izlenmektedir. Sözleşmelerde böyle bir madde olursa bunlara uyulması gerekmektedir.

5. Üçüncü el (Taraf) tetkik
Firmanın bağımsız belgelendirme kuruluşu trafından tetkik edilmesidir.
Bu tür tetkikler hem ürünleri hem de sistemleri değerlendirebilir. Ulusal olarak yetkilendirilmiş olan organizasyonlar tarafından üçüncü el tetkik yapılırsa aşağıda belirtilen alanlarda yarar sağlayabilir.
- Müşteri tarafından istenen ikinci el tetkik sayısını kontrol etmek için yardımcı olabilir.
- Bir satıcının operasyonlarını iyileştirmede kullanmak için bir bilgi kaynağı olarak hizmet verebilir.
- Kayıtlı bir ürün ve sisteme sahip olmanın getireceği pazarlama avantajını sağlayabilir.
- Kalite sistemi kaydı isteyen pazarlara girme şansı verebilir.
Üçüncü el tetkikler, organizasyonun müşterilerine, firmanın ve/veya hizmetlerinden istenen kaliteyi vereceği güvencesini vermek için de kullanılır. (4.c)
Müşteriye verilen bu güvence, istendiği takdirde sözleşme yoluylaüzerinde anlaşma sağlanmış başlıcı hususlara uygunluğun gösterilmesini de kapsayabilir.
Üçüncü el tetkiklerin başarılı olarak tamamlanması demek, firmanın kurulmuş ve çalışan bir kalite güvence sistemine sahip olduğunu göstermektedir.

Kaynaklar
Prof.Dr.Atila Bağrıaçık-Münevver Şimşek, Örnek ISO 9000 Kalite El Kitabı, 1. Baskı, Bilim Teknik Yayınevi, Eskişehir, 1995, s.193
David MILLS, Quality Auditing, British Council, Chapman&Hall, London, 1993, s.6
Gönül Yenersoy, ISO 9000 Nedir? Niçin? Nasıl?, Rota Yayınevi, İstanbul.
BVQI Baş Denetçi Eğitim Notları,Yayım 1.01, 25.01.1995.
Michael R. Beauregard, Raymond J. Mikulak, Barbara A.Olson; Van Nostrand Reinhold, A PARACTICAL GUIDE TO QUALITY AUDIT, Fifth edition, No.34, New York, 1992, p.54-55.
Naci A. UYGUR, Kalite Güvence ve Kalite Tetkikleri, KOSGEB (Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı-Ankara Eğitim Merkezi), Yayın No.37, Ankara, 1996.
TSE,TS-ISO 10011-1, Kalite Sistemleri Tetkiki-Kılavuz, Kısım 1-Tetkik, 1.Baskı Ankara, Temmuz 1992