p – Hidroksi Benzoik Asit veya 4 - Hidroksi Benzoik Asit olarak da bilinen parabenler, kozmetik ve ilaç sanayinde koruyucu olarak sıkça kullanılan kimyasal maddelerdendir. Bu bileşikler ve tuzları öncelikle bakterisidal ve fungisidal özellikleri için kullanılırlar. Şampuanlarda, nemlendiricilerde, tıraş jellerinde, ilaçlarda ve diş macunu gibi pek çok maddede bulunurlar. Ayrıca, gıda sanayinde de katkı maddeleri olarak kullanılırlar.

Parabenler, para-hidroksibenzoik asidin esterleridir ve paraben ismi de buradan gelir. En çok kullanılan parabenler, metilparaben (E218), etilparaben (E214), propilparaben (E216) ve bütilparabendir. Daha az kullanılanlar arasında izobütilparaben, izopropilparapen, benzilparapen ve bunların sodyum tuzları vardır. Parabenlerin kimyasal yapısı, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Şekildeki R; metil, etil, propil veya bütil gibi alkali grupları temsil eder.






Bazı parabenler, bitkilerde de doğal olarak bulunabilir. Mesela, yaban mersininde antimikrobiyal ajan olarak görev yapan metilparaben bulunmuştur. Parabenler, küf ve mayalara karşı çok etkili iken, gram (-) bakterilere karşı düşük aktivite göstermektedirler. Koruyucu etkileri gıdanın pH’sına bağlı olmadığı için de kullanışlıdır. Fırıncılık ürünlerinde (kekler, ekmek kabuğu, dolgu malzemeleri vb.), hafif içeceklerde, balıkta, aroma ekstraktlarında, meyve ürünlerinde, jelatin, reçel, jel, malt ekstraktlarında, zeytinde, turşuda, salata soslarında, şuruplarda ve şarapta kullanılır. Krema endüstrisinde %0,1 oranında kullanılmaktadır.

Paraben esterlerinin (metil, etil, propil, butil) tamamına yakın kısmının ticari şekli toz haldedir. Kokusuz olup hidroliz reaksiyonlarına karşı dayanıklıdır. En dayanıklı olanı kalsiyun tuzu olduğu halde, sodyum tuzu oldukça higroskopiktir. Toz halinde bulunan parabenler gıda maddesine ilave edilmek istendiğinde çözücüsünde çözündürüldükten sonra kullanılmalıdır. Paraben çözeltileri presipitasyona engel olmak için dikkatlice ve karıştırılarak ilave edilmelidir. Parahidroksibenzoik asidin gıdalarda kullanılan esterleri beyaz toz halindedir. Parabenlerin sudaki çözünürlüğü ester grubundaki karbon sayısı ile ters orantılıdır. Antifungal etkisi alkil zincirinin uzunluğu ile doğru orantılıdır. Ancak zincir uzunluğu çözünürlüğü azalttığı için kısa zincirli esterler tercih edilmektedir. Parahidroksibenzoik asit esterlerinin karışım halinde kullanılması durumunda karışımdaki esterlerin tek tek kullanımına kıyasla daha fazla antifungal etki elde edilir. FDA metil ve propil parabenleri gıdalarda %0,1 oranına kadar kullanıldıklarında güvenli olarak tanımlamaktadır. Ancak parabenlerin duyarlı kişilerde gıda alerjisi reaksiyonlarına neden olduğu yapılan araştırmalar sonucu ortaya konmuştur. Metil ve propil paraben karışımı (3/1) %0,03–0,06 oranında mayasız üretilen fırın mamullerinde kullanılabilir. Metil ve propil paraben (2/1) karışımı %0,03–0,05 oranında karbonatlı içeceklerde de koruyucu olarak kullanılabilir. Bunların dışında sucuk ve sosis gibi ürünlerde küflenmeyi önlemek amacı ile kılıflar %3,5’lik propil paraben çözeltisine daldırılır. Yine etil ve metil paraben gıda ambalaj materyallerinde antimikotik olarak kullanılabilmektedir. Gıdalarda koruyucu katkı maddesi olarak kullanılan parahidroksibenzoatlar ve kod numaraları şu şekildedir:

Etil p-hidroksibenzoat (E-214): Formülü HOC6H4CO2C2H5’tir. Optimumu pH 3-7 olup, en çok nötr pH’da etki gösterir. Beyaz toz formunda bulunur.

Sodyum etil p-hidroksibenzoat (E-215): Etil p-hidroksibenzoatın sodyum tuzudur. Formülü NaOC6H4CO2C2H5’tir. Optimum pH’sı 3-8’dir. Beyaz toz halindedir.

Propil p-hidroksibenzoat (E-216): Formülü HOC6H4CO2C3H7’dir. Renksiz kristal veya beyaz toz halinde, %99 oranında saf olarak bulunur. 95-98 °C’de erir. Optimum pH’sı 3-8’dir.

Sodyum propil p-hidroksibenzoat (E-217): Propil p-hidroksibenzoatın sodyum tuzudur. Formülü Na HOC6H4CO2C3H7’dir. pH optimumu 3-8’dir.

Metil p-hidroksibenzoat (E-218): Kimyasal formülü C6H4(OH)CO2CH3’tür. 270-280 °C’de kaynar ve özelliğini kaybeder. Mayalara ve küflere karşı etkilidir. Bakterilerde, özellikle gram (-) bakterilere karşı antimikrobiyal özellik gösterir. Optimum pH’sı 3-8’dir, ama pH 8,5’un üstünde de etki gösterebilir.

Sodyum metil -hidroksibenzoat (E-219): Metil p-hidroksibenzoatın sodyum tuzudur. Nötr pH’da etki gösterir, optimumu 3-8’dir. Kimyasal formülü NaOC6H4(OH)CO2CH3’tür.


Normal ciltli insanlarda, parabenler çoğunlukla tahrişe ve hassaslaşmaya yol açmaz. Ancak, popülasyonun az bir kısmını oluşturan paraben alerjili kişilerde cilt tahrişi, kontakt dermatit ve Rosacea (yanaklarda ve burunda görülen akneye benzer bir deri hastalığı)’ya neden olabilir.

Yapılan çalışmalarda parabenlerin çoğunlukla toksik olmadığı görülmüştür. Ayrıca, az miktarda estrojen aktivitesinde de bulundukları keşfedilmiştir. Ancak, tüketildiklerinde metabolize olurlar ve ester gruplarını kaybederler. Bunun sonucu, estrojen taklit etme özellikleri de zayıflar. Vücutta 24 saat içinde mide barsak sisteminde resorbe edilir ve vücuttan atılır. Bu nedenle kanda seviyesi yükselmez. Organlarda olumsuz etkisi saptanmamıştır. Kanserojen etkisi yoktur.

KAYNAKLAR:

Smith J. ve Hong-Shum L. Food Additives Data Book. 2003.
Kalyoncu F. Gıda Sanayiinde Sıkça Kullanılan Antifugal Katkı Maddeleri. 2008.
Gıda Katkı Maddeleri. www.kimyaevi.org
Seeds A. ve diğerleri. Antimicrobial Agents From Higher Plants. Antimicrobial Agents From Peganum harmala. 1981.
Cosmetic chemicals found in breast tumours. 2004. www.newscientist.com
Nagel J.E. ve diğerleri. Paraben Allergy. 1977.