Rezene (Foeniculum vulgare var. azoricum)

Rezene (Foeniculum vulgare var. azoricum) ve tatlı rezene Foeniculum vulgare var. dulce Avrupa ve Akdeniz ülkelerinde aromatik-tıbbi bitki olarak bilinen, yaprak ve tohumları için yetiştirilen bir bitkidir. Günümüzde sebze olarak yetiştirilen rezene yabani formdan (Foeniculum vulgare var. vulgare) üretilmiştir. Ortaçağ döneminde Çin, Hindistan, ve Avrupa’da tıbbi bitki olarak yetiştirilmiş ve bazı hastalıkların tedavisinde kullanılmıştır. Ülkemizde sebze olarak yaygın kültürü yapılmayan rezene, bünyesinde yüksek miktarda eterik yağlar (anethole, fenchonei, camphene, sabenine, limonene) bulundurmaktadır. Aromanın kaynağı, tohum ve yapraklardaki eterik yağlardır. Rezene yaprakları, çok büyük alanlarda yetiştirilip nane gibi hasat edilerek yağ ekstraksiyonunda kullanılabilir. Rezene, yiyecek ve gıda sektöründe et yemekleri, sebze ürünleri, balık sosu, çorbalar, salata süsleme, ekmek, çay ve alkollü ürünlerde kullanılırken tohumlardan elde edilen uçucu yağlar; sabun, krem, parfüm ve likör üretiminde kullanılmaktadır. Sindirimi kolaylaştırdığı, laktasyonu artırdığı ve solunum problemlerine karşı faydalı olduğu bildirilmektedir.



Morfolojik özellikleri
Rezenenin sebze olarak yetiştirildiğinde, tek yıllık, tohum eldesi için yetiştirildiğinde ise iki yıllık bir hayat döngüsü vardır. Dereotuna benzeyen yaprakları yeşil ve parçalıdır. Bitki gelişme koşullarına göre 1.5-2.0 m yüksekliğe ulaşabilir ve rozet gövde üzerinde yaprakların bağlantı noktası gelişip şişkinleşerek sebze olarak değerlendirilen yapıyı meydana getirir. Yapısal olarak soğan formundaki bu kısım 200-300 g ağırlığında, açık sarı veya beyazımsı krem renktedir.



Yetiştirilme istekleri
Uzun gün bitkisi olan rezene 4-270C sıcaklıklarda bitki yetiştirilebilir ancak optimum gelişme sıcaklığı 16-180C’dir. Akdeniz ülkelerinde bu sıcaklıkların görüldüğü sonbahar-kış dönemi yetiştiricilik için uygundur. Soğuk bölgelerde sonbahar veya ilkbahar dönemlerinde yetiştiricilik yapılabilir. İlkbahar yetiştiriciliğinde yüksek gün uzunluğu sebze olarak değerlendirilen kısımlarda kalite kayıplarına neden olurken bitkiler hızlı bir çiçeklenme eğilimi gösterirler. Organik madde oranı yüksek ve pH’ı 4.8-8.3 arasındaki topraklarda rezene yetiştiriciliği yapılabilir. Tarlada hasat sonrası kalan yüksek miktardaki bitki artıkları toprak yapısını iyileştirir.



Yetiştirilme şekli
Direkt tohum ekimi veya fide ile yetiştiricilik yapılabilir. Tohumların küçük olması ve seyreltme maliyetleri nedeniyle fide ile yetiştiricilik tercih edilmektedir. Direkt tohum ekiminde tohumlar 40-50 cm sıra arası ve 10 cm sıra üzeri mesafelerle ekilirler, tohumlar çimlenip toprak yüzeyine çıktığında sıra üzeri 20-25 cm mesafelerle seyreltme yapılır. Fide ile yetiştiricilikte çimlenme ve çıkış oranı düşük olduğu için torf-perlit karışımı ile doldurulmuş fide kaplarına 1-3 tohum ekilir ve çimlenmeden sonra her fide kabında bir fide kalacak şekilde seyreltme yapılır. Ayrıca tohumlar çimlendirilip daha sonra fide kaplarına ekilebilir. Sera içerisinde veya fide yastıklarında yetiştirilen fideler, 8-10 cm uzunluğa ulaştığında tarlaya dikilirler. Yapraklar 80 gün sonra tüketim olgunluğuna gelirken, soğansı gövde daha geç olgunlaşır.



Olgunluk, hasat ve depolama
Yapraklar erken dönemde olgunlaşarak hasat edilebilir ancak sebze olarak değerlendirilecek gövdenin olgunlaşması çeşide bağlı olarak değişir ve hasat döneminin belirlenmesinde bu yumruların büyüklüğü belirleyici rol oynar. Pazarlanabilir yumru ağırlığının 150 gramdan fazla olması gerekir ve bir dekar alandan 2-3 ton rezene hasat edilebilir. Yumrular yüzde 90-95 nemde 0-10C’de 5-8 hafta depolanabilirler.