1. Giriş
Türkiye'de mevcut ve son yıllarda gelişme eğilimi gösteren sanayi dallarında üretilen çeşitli tarım ve gıda ürünleri ile diğer gıda dışı ürünlerin amaca yönelik pazarlanmasında, özellikle ihraç mallarında ambalaj giderek çok önemli bir yer tutmaktadır.


Taşıma torbalarından ayrı olarak değerlendirilmesi gereken ambalajların, sınırlı bir miktarı raftan satıl-mak üzere üretilse de, Türkiye Ambalaj Sanayi genel olarak endüstriyel veya tarımsal ürünleri üreten üretim endüstrilerinden gelen talep doğrultusunda üretim yapmaktadır.


Dolayısıyla da sektörün gerek nitelik gerekse nicelik olarak gelişmesi, ülkemizde bu ürünleri üreten üretim endüstrilerinin gelişmesine ve genişlemesine bağlıdır. Ambalaj Sanayimiz çeşitli emtiayı üreten sektörlerdeki gelişmenin yanında ticaret sektöründeki gelişmelerden de etkilenmektedir.


Bir yandan ambalajları ile birlikte ithal edilmekte olan her türden emtianın yerli üretilenlerle ikamesi devreye girdikçe o ürünlerin ortaya çıkan ambalaj ihtiyaçları sektörde genişlemeye yol açtığı gibi, yerli üretilen ürünlerin ihracat şansı da geliştirilen ambalaj örnekleri ile yükselmektedir.


Ambalaj Sektörümüzün gelişmesinde kamu sağlığı ve tüketicinin korunmasına yönelik yasal düzenlemeler de önemli rol oynamaktadır.


2. Sektörün ölçekleri
Bu genel yönleri ile raporumuzun ilerleyen bölümlerinde daha derinlemesine bilgi verilecek olan Türkiye Ambalaj Sektörümüz 5 yıldır üst üste büyüme gösteren genel ekonomiye bağlı olarak gelişmesini ve genişlemesini sürdürmüştür.


Genel olarak ülkemizde imalat sanayilerimizden istatistiksel veri edinilmesi çok güç ve bazen de olanaksız olarak karşımıza çıktığı bilinmektedir. Ancak sektörümüzün en azından ana hatları ile boyutlarını ve bulunduğu küresel konumu belirleyebilmek açısından bazı tahmin ve uyarlamalarla belirlenmesine çalışılmaktadır.


Bu amaçla Türkiye Ambalaj Sektöründe faaliyet gösteren sektör derneklerinden kendi üyeleri ile ilgili bilgiler edinilmiş, daha sonra da bu üretim bilgileri bilgiler derneklerle birlikte varılan sektör içindeki paylarına oranlanarak Türkiye ölçeğine uyarlanmıştır. Yapılan bu çalışma sonucunda Türkiye Ambalaj Sektörümüzün fiziksel (ağırlık) ve parasal değer olarak hacimleri aşağıda olduğu gibi tahmin edilmektedir







Ambalaj sektörümüz yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere değişik malzeme grupları ve değişik süreçleri (prosesler) içermekle beraber temelde hitap ettiği alıcılar ve nihai kullanıcıları açısından değerlendirildiğinde bu farklılıklara karşın işlevsel özellikleri nedeni ile bir bütünlük gösterebilmektedir.


Diğer yandan ambalaj sektörü ticaretine katkıda bulunduğu ürünlerle birlikte düşünüldüğünde yaklaşık 135 Milyar $ civarındaki bir ekonomiden bahsetmek gerekir. Çünkü ambalaj satılabilirliğini sağladığı ürünün %2-5 , (ortalama % 3,5) i civarında bir maliyetini oluşturmaktadır.


3. Dış ticaret
Dış Ticaret penceresinden bakıldığında yıllık 350-400 Milyon Dolar mertebesinde ve ağırlıklı olarak hammadde ya da yarı mamul niteliğindeki ithalata karşın ambalaj sektörü ihracatı yüksek olan bir sektördür. İmalat sanayiinin üreterek yurtdışı piyasalara gönderdiği çeşitli emtia ile birlikte ihraç edilen ambalajların dışında önemli tutarda ihracat da yapılmaktadır.


2006 yılı değerleri Aralık 2006 ham verilerine göre 1.520.000.000 $ a erişmiştir. IGEME kaynaklı veriler yeni edinilmiş olup yorumlanması sürmektedir.


4. Sektörün genel yapısı
Türkiye'de ambalaj malzemesi üreten yaklaşık 5000 firma olduğu tahmin edilmektedir. Bunların yaklaşık 2500 kadarı 2006 yılı içinde ASD tarafından yapılan ve Türkiye'deki yerel odaların kataloglarından alınan ve birebir aranmak suretiyle teyit edilen bir katalog çalışması ile belirlenebilmiştir. Katalog adres ve çalışma sahası teyit çalışması sürmektedir. Belirlenenlere göre sayının daha yüksek tahmin edilmesi yalnız ambalaj sahasında faaliyet gösterenlerin yanında değişik sektörlerde faaliyet gösteren ancak potansiyel olarak ambalaj siparişi alarak bu konuda ana veya yan ürün üretenlerin de mevcut olmasıdır.


Bu firmaların büyük çoğunluğu orta ve küçük ölçekli firmalardır. 2005 yılı ISO Sanayi anketine göre 51 ambalaj üreticisi iş hacmi bakımından Türkiye'nin en büyük 1.000 şirketi arasındadır. Ambalaj sektöründeki firmalar yoğun olarak İstanbul, İzmir, Kocaeli, Gaziantep, Adana, Ankara, Konya ve Balıkesir'de faaliyet göstermektedir.


Sektörde çalışan kişi sayısı 60-100.000 kişi civarında tahmin edilmektedir.


Göreceli olarak gelişmiş bir üretim teknolojisi gerektiren Ambalaj Sektöründe yoğunlukla vasıflı işgücü çalıştırılmaktadır.



5. Sektörü etkileyen unsurlar


Sektörün gelişimini etkileyen unsurlar üç ana başlıkta toplanabilir:
a. Yasal çevre
Ambalaj sektörünü bugün için 3 ana yasal düzenleme ilgilendirmektedir.


1.Bunlar başta kısaca Gıda Yasası olarak tariflenen Gıda ve Gıda ile Temas Eden Maddelerin Üretiminde faaliyet gösteren işyerleri ile ilgili düzenleyici kararlar olmak üzere hijyen ve toksikolojiye yönelik yasal düzenlemeler.
2.Ambalaj ve Ambalaj Atıklarının Yönetimi ile ilgili yasal düzenlemeler
3.Hazır Ambalajlı mamullerin biçimsel nitelikleri başta olmak üzere tüketicinin korunmasına yönelik yasal düzenlemeler.
4.Henüz yasal düzenlemeler arasına girmemekle beraber üretim süreçlerinde giderek ar-tan kimyasal madde kullanımları nedeniyle REACH (Registration, Evaluation and Authorization of Chemicals) konusunda AB nezdinde çalışmalar giderek şekillenmekte-dir. Bu alanın da yasal gündem de önemli bir yer tutması beklenmektedir.b.Ekonomik çevre1.Dağıtım kanallarında satıcısız satışa yönelik satış yöntemlerinin gelişmesi ve yaygınlaşması. Bu bağlamda süper/hiper market zincirlerinin sayıca ve coğrafi konum olarak yaygınlaşması ile daha fazla sayıda ve genel amaca uygun ambalajlı ürüne talep olmaktadır. Halen gelişmiş ülkelerdekinin tam tersine Türkiye'de perakende ticaretin ancak ¼ ü marketler aracılığı gerçekleşmektedir.
2.Yeni satış ve teslimat yöntemleri özellikle katalogla satış ve kurye ile teslimat yöntemlerinde gelişmeler ambalaj ve ambalajlı ürün talebini artış yönünde etkilemektedir.
3.Yeni ürünler gelişerek ülkemizde üretilmeye başladıkça ve yeni ambalaj talebi de oluşmaktadır. Bu kapsamda özellikle gıda sektöründe işlenmiş gıda çeşidinin artması yeni talep doğurmaktadır. Hatta ambalajın travmalara karşı koruyucu ve dolayısıyla çürümeyi geciktirici etkisi nedeni ile taze sebze ve meyvelerde da ambalaj kullanımı dikkat çekmektedir.
4.Yeni malzeme ve üretim teknolojilerinin piyasa girmesi sektöre bir yandan nitelik olarak değişim getirirken diğer yandan da oluşacak yeni hasılalarla hacim olarak da genişlemeye yol açacaktır.

c-Sosyal çevre 1.Demografik değişimlerin ve değişik segmentlerin giderek daha fazla farkına varılması sonucu farklı demografik özellikteki alıcı gruplarına uygun ambalaj talebi oluşmaktadır.
2.Yaşam kalitesinde artış, teknolojik gelişmeler sonucu yeni ürünler ve bunların elde edi-lebilmesi için daha yüksek gelir edebilmek amacıyla daha fazla çalışma zamanı kulla-nılması, bunların sonucunda ise daha az yemek ve diğer hazır ürün ihtiyacı bir yandan daha fazla ambalajlı ürün talebi oluştururken, diğer yandan da giderek yaygınlaşan "hareket halinde yaşam biçimi"ne uygun daha yüksek teknolojili ambalajlar gerektir-mektedir.
3.Hane halkı sayısında ve yapısında değişiklikler daha küçük hane halkları ve çalışan ka-dın sayısının artması işlenmiş ve hazır gıda talebi ile bunlara uygun yeni ambalaj talep-lerini hareketlendirmektedir.

6. Türkiye Ambalaj Sektörünün Dünyadaki yeri
Ambalaj, ASD olarak üyesi bulunduğumuz Dünya Ambalaj Örgütü (World Packaging Organization) tarafından sanayi olarak gelişmiş toplumlarda bir refah göstergesi olarak belirtilmektedir. Ambalajlı ürün sayısı ve miktarındaki artış o ülkedeki GSMH içinde sınai üretimde niteliksel ve niceliksel bir artışın çok net bir göstergesidir.


WPO-Pira araştırmalarının verilerine göre Rusya, Ukrayna, Gürcistan ve Türkiye'yi de içine alan 46 ülkelik bir bölge olan Batı ve Doğu Avrupa'da 2004 yılında 803 milyonluk bir nüfus 180 Milyar Dolar ambalaj harcaması ile kişi başına 224 $ ambalaj tüketmektedir. Yalnız Batı Avrupa ülkelerindeki 392 Milyonluk nüfusun toplam 125 Milyar Dolar ve kişi başına 316 $ olan ambalaj tüketimine karşın Doğu Avrupa ülkelerindeki 410 milyonluk nüfus toplam 56 Milyar $ ile kişi başına 135 $ ambalaj tüketimi yapmaktadır.


Gelişmiş ülkeler olan Kuzey Amerika, Kanada ile Japonya'da ise rakamlar katlanmaktadır.


Türkiye'de ise kişi başı tüketim 2005 yılı için 65 $ civarında hesaplanmakta olup anılan seviyelerin çok altındadır.


Türkiye'deki bu göreceli olarak düşük tüketime karşın Türkiye Ambalaj sektörü nitelik ve nicelik olarak AB ve diğer ülkelerin gereksinimlerini karşılayabilecek bir üretim yapabilmektedir. İhracatın % 25'i AB'nin en seçici ülkeleri olan sırasıyla Almanya, İngiltere ve Fransa'ya yapılmaktadır. Dördüncü sırada ise ABD yer almaktadır.