MALİYET KAVRAMI

1.1. TANIMI

Maliyet en geniş anlamda şöyle tanımlanabilir: “ Bir amaca ulaşmak için katlanılan fedakarlıkların toplamı. ” (1) dolayısıyla kişinin ve toplumun her türlü faaliyetinin bir maliyeti olduğu söylenebilir.

Ekonomik faaliyetler, bireylerin arzu ve ihtiyaçlarına cevap verecek mal ve hizmetleri sağlamak amacıyla girişilen faaliyetlerdir. Bu ifadeden hareketle, maliyet kavramı iktisadi faaliyetler için tanımlandığında şu şekli alır. “İktisadi anlamda maliyet, satış değeri olan bir mal yada hizmete sahip olabilmek için katlanılan ölçülebilir fedakarlıkların toplamıdır.”

Bir işletme için maliyet, faaliyet konusunu oluşturan mal ve hizmetleri elde etmek için yaptığı harcamaların para ile ifade edilen değeridir.

Maliyetlerin belirlenmesi, işletme için oldukça önemli bir konudur.
Maliyetler, işletmeye öncelikle karını ölçme olanağı sağlar.
İşletme faaliyetlerinin planlanması açısından maliyet hesaplarına ihtiyaç vardır.

Maliyetlerin bilinmesi işletmenin çalışma kapasitesinin belirlenmesi açısından da önem taşır. Kurulu bir işletmede, optimum üretim miktarını saptayabilmek için farklı üretim düzeylerindeki maliyetlerin bilinmesine gerek vardır.

İşletme içinde alınacak kararlar, alternatif kararların maliyetlerine göre değerlendirilir. Örneğin: yeni bir makinenin alınması, teknolojide değişiklik yapılması, yap/satın al gibi konularda karara varılması maliyetler bilinmeksizin olanaksızdır.

İşletme faaliyetlerinin denetlenebilmesi için de maliyet bilgilerine ihtiyaç vardır. Maliyetleri kontrolü ve düşürülmesi yönündeki kararların alınabilmesi için öncelikle, maliyetler hakkında bilgi sahibi olunması gerekir.
Konunun başında açıklandığı gibi, işletme içinde, çeşitli üretim faktörlerine yapılan harcamaların tümü maliyettir. Bu maliyet tutarı içinde, dönemin satış gelirini elde etmek için katlanılan bölüme, “Gider” denir. Bu muhasebeciler tarafından “Maliyetin gidere dönüşmesi” olarak adlandırılır ve “Her gider bir maliyettir, ancak her maliyet bir gider değildir” denir. İşletmenin tüm ömrü ele alındığında, her gider bir maliyet olduğundan her maliyet de bir gider halini alır.

1.2. MALİYETLERİN SINIFLANDIRILMASI

Maliyetlerin sınıflandırılması, maliyet kavramının daha iyi anlaşılmasına, dolayısıyla işletmede kararlar alınırken daha sağlıklı anlaşılmasına, dolayısıyla işletme kararları alınırken daha sağlıklı adımlar atılmasına yardımcı olur

•Sabit Maliyet – Değişken Maliyet :

Sabit maliyetler, üretim hacminin bir fonksiyonu değildir. Dolayısıyla, üretim yada satış miktarına bağımlı olmaksızın işletme var olduğum müddetçe oluşan maliyetlerdir.

Değişken maliyetler ise, üretim yada satış miktarı değişen doğrudan bağlantılı olarak değişir. Değişken maliyetlerin bir kısmı, üretim/satış miktarı ile çok sıkı ilişki içindedir. Öyle ki, üretim (satış) miktarı arttıkça aynı oranda artar, azaldıkça aynı oranda azalır (Direkt malzeme, direkt işçilik gibi). Bir kısmı ise ki, bu tip maliyetlere “yarı değişken maliyetler” denir, üretim satış miktarına çok sıkı bağlı değildir ( yardımcı işçilik, enerji gibi).

•Direkt Maliyet – İndirekt Maliyet:

Hangi ürün birimine veya hangi ürün cinsine harcadığı kolaylıkla tespit edilebilen maliyetlere direkt (dolaysız) maliyetler denir. Harcandığı yer tam olarak saptanamayan maliyetlere ise indirekt (dolaylı) maliyetler denir. Örneğin; bir marangoz atölyesinde harcanan kerestenin maliyeti direkt maliyet iken, atölyenin aydınlanması ve ısıtılması için yapılan harcamalar indirekt maliyet kapsamındadır.

•Toplam Maliyet – Birim (ortalama) Maliyet:

Belirli bir zaman dilimindeki toplam maliyet, o süreç içinde üretilen mal ve hizmetleri elde etmek için yapılan harcamaların toplamıdır. Bu harcamalar, üretimin öncesinden başlar mal veya hizmet tüketiciye ulaşıncaya kadar, çoğu zaman da teslimden sonra dahi devam eder. Toplam maliyeti, üretilen mal ve hizmet sayısına bölerek birim (ortalama) maliyete ulaşılır.

•Gerçek Maliyet – Standart Maliyet:

Fiilen üretim yapılırken harcanan malzeme, işçilik, enerji gibi giderlerin miktarları belirlenerek, üretim tamamlandıktan sonra hesaplanan maliyete, gerçek maliyet denir.
Üretimin gerçekleşmesi için gerekli faktör miktarlarını önceden belirleyerek de maliyet değerleri hesaplanabilir.bu şekilde maliyetler ise, standart maliyet olarak anılır.

1.3. MALİYET BİLEŞENLERİ

Bir ürünün yapısındaki maliyet bileşenleri hammaddeler, işçilik ve genel giderler olarak karşımıza çıkmaktadır. Üç ayrı şekilde ortaya çıkan bu giderlerin bilinçli bir şekilde analizlerinin yapılması, maliyetlerin oluşturulması açısından önem taşımaktadır. Çünkü bu giderlerin parasal değeri üretim maliyetini meydana getirmektedir.

Bir ürünün maliyet bileşenleri Şekil 1.1’de gösterilmektedir.



Şekil 1.1. Bir Ürünün Maliyet Bileşenleri

Bir ürünün yapılışında doğrudan kullanılan malzemelere yukarıda belirtildiği gibi “dolaysız (direkt) malzeme” denir. Direkt malzeme ürün maliyetine direkt olarak yüklenmelidir. Genellikle direkt malzeme kolaylıkla ölçülebilmeli, aynı cins üründe aynı miktarda bulunmalı ve ekonomik açıdan önemli miktarlarda kullanılmalıdırlar. Bir başka deyişle, hangi üretim veya üretim partisi içine ne miktarda girmesi gerektiğinin hesabı kolaylıkla yapılabilen maddeler olarak tanımlanmaktadır.üretimin devamını sağlamak için kullanılması zorunlu olan, fakat üretimin bünyesine girmeyen malzemeye “indirekt (dolaylı) malzeme” denir. Bunlar kısaca, hangi ürün bünyesine girdiği kolaylıkla anlaşılamayan malzemelerdir.

İşçilik maliyetleri de direkt işçilik ve indirekt işçilik olarak ikiye ayrılır. Hangi ürünün yapımında kullanıldığı kolayca görülen işçilik “direkt işçilik” olarak tanımlanmaktadır. Beton döken işçi, kumaş dokuyan tezgah işçisi direkt işçilik maliyetine birer örnektir. Bunu yanında ustabaşlarının, nezaretçilerin maaş ve ücretleri direkt işçilik maliyetleri olarak, genel üretim (fabrika) harcamaları içine alınmaktadır.

İndirekt malzeme ve indirekt işçilik yanında ürünün üretilmesi sırasında göz önünde bulundurulması gereken daha birçok maliyet bileşeni vardır. Bu maliyet bileşenlerinin hepsine birden “genel yönetim harcamaları” denir. Bina, araç-gereç satın alımı, muhasebe ve personel bölümlerine devamlı bakımlar yapılması, bina vergilerinin ödenmesi vb. harcamalar ise genel idare harcamalarına dahil olmaktadır.

Maliyetlerin hesaplanması yukarıda sözü edilen maliyet unsurlarının belirtilmesi ile mümkün olmaktadır. Üretimi oluşturan bu bileşenlerin hesaplanması, analizlerin yapılması ve kontrol edilmesi işletme için çok büyük önem taşımaktadır.

1.4. MALİYET FAKTÖRLERİ ve ETKİLERİ

Maliyetlerin bünyesini ve düzeyini analiz edebilmek için, maliyet unsurları ve bunları etkileyen faktörler üzerinde durmak gerekir.

Bir işletmede maliyetleri etkileyen çok çeşitli maliyet unsurlarından söz etmek mümkündür. Ancak burada temel girdi faktörleri ile yönetim ve organizasyondan kaynaklanan faktörler incelenecektir.

Kısaca maliyetleri etkileyen faktörler şu şekilde sıralanabilir:

•İşgücü
•Hammadde –Malzeme
•Makine – Teçhizat
•Enerji
•İşyeri
•Yönetim ve organizasyonun işleyişi

Yukarıda sözü edilen bu unsurlardaki olumsuz gelişmeler yüksek maliyetlerin doğmasına ve verimliliğin azalmasına neden olacaktır.

•İşgücü

Yapıcı ve yardımcı işler için gereksinim duyulan işgücünde, işgücü devri yüksek olmaktadır. Bu durum, vasıflı işgücü yetiştirilmesini güçleştirmekte, çalışma verimini düşürmekte, dolayısıyla maliyetleri yükseltmektedir.

Ayrıca teknik ve idari bilgiye sahip olması gereken kaliteli yönetici ve personel sayısının yeterli olmaması da maliyetlerin yüksek olmasını etkileyen önemli faktörlerdir.

İlkel çalışma metodları ve olumsuz iş koşullarının önüne geçilememesi maliyetleri olumsuz yönde etkilemektedir.

•Hammadde –Malzeme

Hammadde ve malzeme temininde sektörler arası mevcut dengesizlikler gereksinimlerin tam olarak karşılanmasını zaman zaman aksatmaktadır. Bir sektöre girdi veren diğer bir sektördeki gecikme, söz konusu sektörlerin üretim düzenini bozmakta ve maliyetleri yükseltmektedir.

Diğer bir aksaklık, hammadde ve malzemenin kalitesinin istenilen standartlara uymamasıdır. Bu durum fireleri arttırmak ve üretimi yavaşlatmak suretiyle elde edilen ürünlerin kalitesini düşürüp, maliyetleri yükseltecektir.

İşletmenin gereğinden fazla hammadde ve malzeme stoklam eğilimleri yine, maliyetleri yükseltecek önemli faktörler arsında yer alacaktır.

Bir ürünün üretimi sırasında daha ekonomik hammadde yada malzeme kullanımı yerine pahalı olanların seçilmesinin de maliyetler açısından olumsuz etkisi çok açıktır.

•Makine – Teçhizat

İşletmelerde üretim hattında kullanılan makine ve tezgahların uygun tipte ve büyüklükte seçilmemesi maliyet artışlarına neden olacaktır.

Makine ve teçhizatın etkin bir şekilde kullanılmaması kayıp sürelerin artmasına neden olacak ve gereksiz maliyetleri doğuracaktır.

Modası geçmiş üretim yöntemlerinin kullanılması teknoloji transferine yeteri derecede önem verilmemesi maliyetleri olumsuz yönde etkileyecek faktörler arasında yer alacaktır.

•Enerji

Endüstride karşılaşılan enerji problemleri, maliyetleri olumsuz yönde etkilemektedir. Elektrik kesintileri, voltaj düşüklükleri vb. problemler üretim düzenini aksatacak, makinelerin arızalanmasına neden olacaktır. Bu durumda maliyetlerin yüksek olmasını doğuracaktır.

Ayrıca ilkel üretim yöntemlerinin kullanılması aydınlanma, havalandırma, ısınma vb. alanlarda gereksinim duyulan enerjinin ihtiyatlı bir şekilde kullanılmaması da maliyetleri yükseltici etki yapacaktır.

•İş Alanları

İşyerinin hareket, zaman ve çaba kaybını önleyecek şekilde düzenlenmesi maliyetleri olumsuz yönde etkileyecektir.

•Yönetim ve organizasyonun işleyişi

Bir işletmede üretim maliyetlerini etkileyen en önemli faktörler arsında yönetim ve organizasyon yer almaktadır. Çünkü şimdiye kadar sözü edilen unsurlardan kaynaklanan olumsuz etkiler yönetim ve organizasyonun kötü işlemesine bağlanabilir.

Yönetim ve organizasyonun etkin ve verimli bir şekilde işlememesi, tüm faktörleri de kapsayacak bir şekilde maliyet artışlarına neden olacaktır.

Yönetim, yukarıda sözü edilen olumsuz faktörlerin azaltılması yada tamamen ortadan kaldırılması çalışmalarını yürütürken aynı zamanda ürünün kalitesinde, güvenilirliğinde yada fiziksel yapısında herhangi azalmaya yada kötüleşmeye izin vermemekle yükümlüdür.

1.5. MALİYET KONTROLÜ

Maliyet kontrolü herhangi bir işletmeye ait bir birimde faaliyetlerin planlanan hedeflere göre neye mal olduğunun takip edilmesi, harcamaların değerlendirilmesi, sonuç olarak ta giderlerde tasarruf sağlayarak karın arttırılmasıdır.

Maliyet kontrolünde departmanlar en küçük sorumluluk birimi kabul edilmek suretiyle kontrol ve değerlendirme bu düzeyde yapılır. Her sorumluluk birimi amiri, hazırlanan yıllık planda kendisine verilen görevin gerçekleştirilmesiyle ilgili harcama limiti içinde kalmakla yükümlüdür. Yıllık planda şartlar gereği meydana gelebilecek değişikliklerin sorumluluk ünitelerine etkisi esnek bütçe uygulamasıyla revize edilmek suretiyle elde edilen yeni bütçe harcama limiti sorumluların hedefini oluşturur.

Sorumluluk muhasebesi fikri ve uygulaması maliyet kontrolünün en etkin arazıdır. Giderler gerçekleştikleri sorumluluk birimine, masraf merkezlerine dağıtılmadan belirlenen standartlara, geçmiş tecrübelere ve yapılan işlere kıyaslanarak değerlendirilir.

Maliyet kontrolü, harcamaların kısılması veya sıkıştırılması değildir. Amaç, gerekli olan harcamayı yeterince yapmak ve bu harcamadan verimliliği arttıran bir sonuç almaktır.